Skip to main content

Конкурсы, викторины

             БУРЯАД ХЭЛЭНЭЙ ЛЕКСИКЭЭР НААДАНУУД

1. Загаһан, загаһа бариха хэрэгсэл

1-дэхи асуудал. Улаан бургааһаар хэгдэһэн загаһа бариха хэрэгсэл.

        Харюу:        Гүр

2-дохи асуудал. Голой жэжэ загаћан.

        Харюу:        Ялаагана.

3-дахи асуудал. Гүнзэгы хонхор газарай уһан.

        Харюу:        Сөөрэм

Класста. Сибириин голнуудта амидардаг лососиин түрэлэй томо загаћан.

        Харюу:        Тула

Түгэсхэлэй асуудал. Загаһанай бэе дээгүүрхи хальһан.

        Харюу:        Хашарһан

Гол асуудал. Мяха, түрьһөөрөө сэгнэгдэдэг томо загаћан.

        Харюу:        Хилмэ

Аза талаан: сүмхөөг, һэрбээ, алгана, гутаар, гүльмэ, зэбгэн, сурхай, татуур.

2. Шумуулнууд

1-дэхи асуудал. Хатуу далитай шумуул.

        Харюу:         Сохо

2-дохи асуудал. Бүлэг бүлэгөөрөө амидаржа байдаг шумуул.

        Харюу:        Шоргоолзон

3-дахи асуудал. Хорото шумуул.

        Харюу:        Тархаан

Класста. Уһанай сохо.

        Харюу:        Балшаруу

Түгэсхэлэй асуудал. Малай нюрганда нүхэлэн байрлаһан һоно хэдэгэнын үтэн.

        Харюу:        Гуур

Гол асуудал. Нарин ута бэетэй, хоёр паар далитай томо шумуул.

        Харюу:        Тэрмээлжэн

Аза талаан: жуулга, залхаг, сарсаа, таршаа. хорхой, хулпаа.

3. Амигүй байгаали

1-дэхи асуудал. Уһанай хүрэхэ гү, али хайлан урдаха үедэ бии болодог бутархай һэрхигэр мүльһэн.

        Харюу:        Зайр

2-дохи асуудал. Жэлэй эгээл дулаан саг.

        Харюу:        Зун (нажар)

3-дахи асуудал. Уһанай дундахи хуурай газар.

        Харюу:        Олтирог (арал)

Класста. Хүрэћэн ууралай нимгэхэн саһан.

        Харюу:        Хюруу

Түгэсхэлэй асуудал. Агаарай долгисоһон хүдэлөөн.

        Харюу:        Зэрэлгээн

Гол асуудал. Гэшхүүлжэ хатуу болоһон саһан.

        Харюу:        Сарья

Аза талаан: һалхин, хүүюур, долгин, мүндэр, шүүдэр, һүүдэр.

4. Хуһан

1-дэхи асуудал. Үйһэн дорохи хальһанай саана байдаг амтатай шүүһэн.

        Харюу:        Налхи

2-дохи асуудал. Шаргын нэгэ хуби.

        Харюу:        Үргэн

3-дахи асуудал. Хуһанай бэедэ байдаг болдогор.

        Харюу:        Улхан

Класста. Гэртэхи амһартын нэгэ зүйл, ажалай хэрэгсэл.

        Харюу:         Бүлүүр

Түгэсхэлэй асуудал. Ажалай зэмсэг.

        Харюу:         Тармуур

Гол асуудал. Хуһан ой.

        Харюу:         Хуһалуур (хуһан тума)

5. Шэнэһэн

1-дэхи асуудал. Шэнэһэн модоной хатуу хальһан.

        Харюу:        Холтоһон

2-дохи асуудал. Шэнэһэнэй зүүн шэнги нариихан набшаһан.

        Харюу:         Шэлбүүһэн

3-дахи асуудал. Шэнэһэнэй агаарта хатуурдаг няалдангир шүүһэн.

        Харюу:        Дабирхай

Класста. Бүдүүн (узуур) талаһаань шобхологдоһон нариихан шэрэнги.

        Харюу:        Хабшалга

Түгэсхэлэй асуудал. Шэнэһэн модо утаашань тайрахада гараһан барилгын материал.

        Харюу:        Хабтагай

Гол асуудал. Хашаа хорёо барихада хэрэглэгдэдэг адлирхуу хэмжүүрээр тайрагдаһан бүдүүншэг шэрэнги.

        Харюу:        Һургааг

Аза талаан: бахана, һаднаг, байшан, хухюур.

6. Модод (1)

1-дэхи асуудал. Зандан модоной дабирхай.

        Харюу:         Гүгэл

2-дохи асуудал. Модоной һаглагар орой.

        Харюу:        Залаа

3-дахи асуудал. Һая ургажа байћан жэжэхэн модон.

        Харюу:        Сагдуул

Класста. Ой соохи модонһоо сэбэрлэгдэһэн зурууд газар.

        Харюу:        Самсаал

Түгэсхэлэй асуудал. Модоной тэбхэр тайрадаһан.

        Харюу:        Тэбхээнсэг

Гол асуудал. Нимгэн хабтагар, ногоон үнгэтэй модоной ажамидаралай шухаг хуби.

        Харюу:        Набшаһан

Аза талаан: буртаг, түгсэг, хухюур.

7. Модод (2)

1-дэхи асуудал. Хабтагар зөөлэн шэлбүүһэтэй, сэхэ ургаһан борбоосгойтой шэлбүүһэтэ модон.

        Харюу:        Жодоо

2-дохи асуудал. Хатуу бэетэй, намартаа унадаг зөөлэхэн шэлбүүһэтэй модон.

        Харюу:        Шэнэһэн

3-дахи асуудал. Зүрхэнэй түхэлтэй набшаһатай сагаан модон.

        Харюу:        Хуһан

Класста. Модоной жэжэхэн дальбардаһан.

        Харюу:        Зомгооһон

Түгэсхэлэй асуудал. Хатуу бэетэй, борбоосгойдоо эдеэтэй набшаһата томо модон.

        Харюу:        Дархи

Аза талаан: нарһан, асуула.

8. Ногоон ургамалнууд (1)

1-дэхи асуудал. Томо улаан сэсэгтэй, бирсагар жэжэхэн түмһэтэй тибһэнэй түрэлэй ургамал.

        Харюу:        Абдаргана

2-дохи асуудал. Таряанай үрэһэн.

        Харюу:        Орооһон

3-дахи асуудал. Гол газарай амтатай түмһэтэй ургамал.

        Харюу:        Атаахай

Класста. Ургамалай үрэ.

        Харюу:        Буурсаг

Түгэсхэлэй асуудал. Гол нугаар ургадаг олон жэлэй ургамал.

        Харюу:        Балшаргана

Гол асуудал. Үндэһэниинь эдеэ хоолдо ородог ургамал.

        Харюу:        Гэшэгэнээн

Аза талаан: дэрһэн, мангир, тибһэн, хулһан.

9. Ногоон ургамалнууд (2)

1-дэхи асуудал. Аһалдадаг адаалхай үрэтэй бог  үбһэн.

        Харюу:        Носоргоно

2-дохи асуудал. Ургамалай хүнды эшэ.

        Харюу:        Суур (соор).

3-дахи асуудал. Ногоон гү, али улаан эшэтэй, нариихан гонзогор набшаһатай, сагаан буурсагтай, эдихэдэ гашуубтар аад, шэмэтэй ургамал.

        Харюу:        Тарнаан.

Класста. Жэжэ монсогор сэсэгтэй, шороб үнэртэй, гашуун амтатай ургамал.

        Харюу:        Үрмэдэћэн.

Түгэсхэлэй асуудал. Нариихан набшаһатай талын залаата ургамал.

        Харюу:        Хилгана

Гол асуудал. Нэгэ гонзогор үбһэн, ногоон.

        Харюу:        Һогообори

Аза талаан: түмһэн, хагдан, хүбхэн, мэхээр.

10. Арьяатад

1-дэхи асуудал. Баахалдай, бартахи, хара гүрөөһэн.

        Харюу:        Баабгай

2-дохи асуудал. Ута һагсагар һүүлтэй нохой түрэлэй арьяатан.

        Харюу:        Үнэгэн

3-дахи асуудал. Хүнэриин түрэлэй мяхаша амитан, зантахи.

        Харюу:        Зээгэн

Класста. Баабгайн һүлһэн.

        Харюу:        Домхи

Түгэсхэлэй асуудал. Шонын гүлгэн.

        Харюу:        Бэлтэргэ

Гол асуудал. Сагаан үнгэтэй хүнэриин түрэлэй багахан мяхашан.

        Харюу:        Үен

Аза талаан: Араата, зээгэн, халюун, доргон, хүнэри, булган.

11. Уһанай шубууд

1-дэхи асуудал. Шара улаан зүһэтэй нугаһанай түрэлэй уһанай шубуун.

        Харюу:        Ангир

2-дохи асуудал. Галуунай абяа гаралга.

        Харюу:        Ганганаан

3-дахи асуудал. Сахали шубуунай ондоо нэрэнь.

        Харюу:        Хайлгана

Класста. Ута хүлтэй, хүзүүтэй, намагай томо шубуун.

        Харюу:        Хүхэ дэглы

Гол асуудал. Ута хушуутай намагай шубуун.

        Харюу:        Һараалжан

Аза талаан: Боржон, сахали, галуун.

12. Дулаан орондо бусадаг шубууд

1-дэхи асуудал. Зарим шубуудай толгой дээрэхи улаахан улхан, орбойһон нооһон.

        Харюу:        Залаа

2-дохи асуудал. Торхируунай түрэлэй талын багахан шубуун.

        Харюу:         Бүднэ

3-дахи асуудал. Эреэн маряан үдэтэй, хотигор хушуутай, һэбюуртэл адли залаатай шубуун.

        Харюу:        Бүбөөлжэн

Класста. Ута шобхо үзүүртэй далинуудтай, шуран түргэнєєр ниидэдэг бишыхан шубуухай.

        Харюу:        Хараасгай

Түгэсхэлэй асуудал. Борбилоогой түрэлэй дууша бишыхан шубуухай.

        Харюу:        Хайргана

Гол асуудал. Жэргэмэл (синоним)

        Харюу:        Булжамуур

Аза талаан: Шумуул, уурхай, хушуун.

13. Олзобориин шубууд

1-дэхи асуудал. Тахяагай түрэлэй олзобориин томо шубуун.

        Харюу:        Хура

2-дохи асуудал. Хурын түрэлэй томо шубуун.

        Харюу:        Һойр

3-дахи асуудал. Тала газарта байрладаг ута хүзүүтэй, шамбай хүлнүүдтэй томо шубуун.

        Харюу:        Тоодог

Класста. Ой соо байрладаг эреэн зүһэтэй шубуун.

        Харюу:        Хүдүү

Түгэсхэлэй асуудал. Ургамалай үрэнүүдээр, гүлгөөр, набшаһаар хооллодог олзобориин багашаг шубуун.

        Харюу:        Торхируу

Гол асуудал. Шубуунай хото.

        Харюу:        Уули

Аза талаан: гүлгэн, үрэһэн, уургай.

14. Юрын шубууд

1-дэхи асуудал. Борбилоогой түрэлэй улаахан үбсүүтэй дууша боро шубуун.

        Харюу:        Зана

2-дохи асуудал. Борбилоогой түрэлэй ойн эреэхэн шубуун.

        Харюу:        Итаг

3-дахи асуудал. Далидаа сагаан үдэнүүдтэй алаг эреэн шубуун.

        Харюу:        Шаазгай

Класста. Ургамалай үрэһөөр хооллодог, боробтор хүхэ гү, али сагаан үдэнүүдтэй, томо уулитай шубуун.

        Харюу:        Гулабхаа

Түгэсхэлэй асуудал. Боро харабтар үдэнүүдтэй бишыхан шубуун.

        Харюу:        Борбилоо

Гол асуудал. Модондо абирдаг, хүсэтэй хатуу хушуутай шубуун.

        Харюу:        Тоншуул

Аза талаан: Онголи, тагтаа, шумуул.

15. Мяхаша шубууд

1-дэхи асуудал. Сагаан толгойтой, боро зүһэтэй, шарабтар гэдэһэтэй, үндэр хада уулада байдаг мяхаша томо шубуун.

        Харюу:        Ёло

2-дохи асуудал. Элин халин түргөөр ниидэдэг мяхаша шубуун.

        Харюу:        Нашан

3-дахи асуудал. Ялагар хара һододтой томо шубуун.

        Харюу:        Хирээ

Класста. Богонихон аад, гохо хушуутай, ута хурса һабарнуудтай мяхаша шубуун.

        Харюу:        Харсага

Түгэсхэлэй асуудал. Томо нюдэдтэй, гохо хушуутай һүниин мяхаша шубуун.

        Харюу:        Бэгсэргэ

Гол асуудал. Сайбар боро үнгэтэй мяхаша шубуун.

        Харюу:        Хулда

Аза талаан: Бүргэд, хушуун.

НЭЭМЭЛ ХЭШЭЭЛ

Д.Жалсараевай «Газар дэлхэйн дуунууд» гэпэн шулэгуудэй темэ ба гол бодол

Уг зорилго:

Зорилгонууд:

Пуралсалай: шулэгуудэй темэ, удха дээрэ ундэпэлоод, гол бодол гаргаха;

Хугжоолгын: ухаан бодол хугжоохэ, аман хэлэ хугжоохэ, уранаар уншаха шадабари хугжоохэ;

Хумуужуулгын: ухаан бодолоо худэлгэжэ худэлхэ культура хумуужуулхэ, Буряад орон, Эхэ орондоо дуратай, епо гуримаа мэдэдэг, сахидаг хунуудые хумуужуулхэ

Хэрэгсэл: ноутбук, экран, проектор, слайднууд, презентаци

Хэшээлэй ябаса

1.Вводно- мотивационно шата

   1.Буряадай гимн гуйсэдхэлгэ( И.Кобзоной дуулахые дахаад)

   2.Буряад орон тухай клип

- Д.Жалсараев тухай мэдэсэеэ ургэдхэхэеэ панана гут?

- Ямар зохеолнуудтайнь танилсаабта? Танай понирхол татаа гу?

- Шулэглэмэл зохеол узэхэдоо, ямар юумэндэ анхаралаа хандуулдагбибди?

2.Операционно- содержательна шата

    А)Хэшээлэй темэ гаргалга. Зорилгонуудые табилга

    Б)Булэгуудээр ажал

1 булэг.Ударидагша Жамбалова Жаргалма

«Уншэн сагаан ботогоной уйдан ябапан талын дуун»( диск шагналга, Жаргалма гуйсэдхэнэ)

2 булэг. Ударидагша Добчинова Бальжит

«Хушоогэй дуун»( Алдар сээжээр хоорэнэ, презентаци харуулна)

3 булэг. Ударидагша Лодонова Сэсэгма

«Дуроогэй дуун», «Гуламтын дуун»( аяга сай , бууза бэлдэжэ, айлшадаа хундэлэлгэ)

Иимэ алгоритмаар харюусаха:

         - шулэгэй темэ, удха;

         -шулэгэй уран арганууд,хэлэн;

         -гол бодол( авторай хандаса, панал бодол, танай панамжа)

Тобшолол 

Шулэгэй хоер хубида удхаарнь хубаахаар

  • Гол бэень (темэеэ туухэлэн, удхалан хоорэhэн байна. Еhо заншал, муноо уеын хунэй байдал, харасатай холбоно).
  • Философско ( гунн ухаанай) лирикын тухэлтэй. (Тобшолол хэнэ, гол бодолынь угтэнэ)
  • Ушоо ямар асуудал гаранаб?
  • Юундэ дуунууд гэнэб?
  • Юундэ 33 шулэг бэ?
  • Хун хунэй уялга

Уран зохеол шэнжэлэгшэ. ЦЦ.А. Дугарнимаев иигэжэ хэлэhэн байдаг.

  • Тугэсхэл

- Таанад хадаа нютагтаа, буряад орондоо, Эхэ орондоо дуратай хунууд бодогты. Эхэ ороноороо омогорхожо ябагты

- хубууд юунэй тулоо, хун юунэй тулоо энэ дэлхэйдэ турэнэб? (хунэй тулоо, угаа ургэлжэлуулхын, эхэ эсэгын тулоо)

Модо тариха, гэр бариха, хубуутэй болохо.

 

  • Клип. Буряад орон тухай.
  • 3. Рефлексивно-оценочно шата.

Муноодэр hонин байгаа гу?

Булэгууд ямараар худэлооб?

Хэн онсо шамарааб?

Досоотнай ямар мэдэрэл турэнэб?

Т/д 1. Учебник н.146 2 даабари

2. Д.Ж. дуунуудые сээжэлдэхэ (интернедээр)

3. Шулэг зохеохо.(11хи классай шабиин дуун)

СЦЕНАРИЙ ВЫСТУПЛЕНИЯ ФОЛЬКЛОРНОЙ ГРУППЫ  «САХЮУРХАН» МОУ «САХЮРТИНСКАЯ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА»

Еhо заншал hуеэ дээжэлэлгэ

1.Амаршалгын дуун

Амаршалгын угэнууд

Алда хадагаа гаргажа,

Альган дээрээ дэмжэн дэлгээд,

Абанар, эжынэр, аханар,хугшэдоо,

Наhанайнгаа илдам унаган нухэдоо

Нангин уреэл оуюн хулеэжэ,

Нам доро дохин, дохин золгоел.

Абгайнараймнай шанаhан

Амтата эдеэн

Арьялаа булагай

Уhаар юм.

Айлшанда бариhан

Аяга саймнай

Аршаанта булагай

Дээжэ юм.

2. hэеы гэр соохи байдал( бурхан,ханза, шэрээ, ухэг, hаба, эмээл, амhарта)

Гэрэй эзэн эхэнэр сайнгаа дээжэ бурхандаа, орон нютагайнгаа эзэдтэ ургэнэ.

- Углоонэй улаан нара угтуулан,

Улаан шарахан сайнгаа дээжые

Эхэ зургаан зуйл хамаг амитанай тулоо

Орон дэлхэй, олон бурхад

Огторгой тэнгэридээ ургэнэб.

Ум маани бадмай хум.

Сай аягална.( урид убгэндоо, hуулдэнь хуугэдтоо, ехэ басаганиинь туhална)

Диалог

- Хубуудни, басагадни, томо боложо байнат.

Басагадни хадамда гаража, хунэй нухэр болохот. Яагаад сай зубоор аягалхаб гэжэ гуримыень хэлэжэ угэhуу даа. Урид бусалhан уhа, тиигээд хара сай хэхэт, дээрэhээнь hу нэмэхэт.

- Юундэ hу hуулдэнь хэхэб? hу хээд, хара сай хээ hаа,буруу гу?

- Сагаан эдеэн нангин юм. Манай буряад арад сагааниие хараар даруулхаяа сээрлэдэг, нугэлшоодэг. Ойлгоо гут?

- Ойлгоо.

Абань сайгаа уужа байгаад:

- «А» узэг – эрдэмэй дээжэ,

    Адуун hурэг – малай дээжэ,

    Аяга сай – эдеэнэй дээжэ.

Эжынь:

 - Углоонэй сайhаа амсаагуй hаа,

Хунэй олзо хариха.

Ехэ хубууниинь:

- Аба, эжы, би заабол гурооhэ олзотой ерэхэб, - гээд эмээлээ тэбэреэд, газаашаа гарана.

Эжынь:

- Манай буряад арадта иимэ еhо заншал бии. Харгыда гу,али агнуурида гарахадань, эмээлэйнь дуроодэ hу дупаадаг. Харгынь сагаан байха.

Сагаахан hунэйнгоо дээжые

Сэдьхэлэй сагаан байхын тулоо

Харгын сагаан байхын тулоо

Сагаан эдеэнэй дэлгэрхын тулоо

Ури хуугэдэйнгээ тулоо

Улзы жаргалай тулоо

Ум дари дудаари дари сууха.

Хүүгэдынь:

- Бидэ надахаяа ошохомной.

Эжынь:

- Орой болотор бү наадаарайгты. Yнеэгээ hааха сагтаа ерээрэйгты.

III  Наадан. Малгай нюулсаан

- Хүбүүд, басагад, ерыт наашаа. Наада наадая

- Ямар наада наадахамнайб?

- Бэhэлиг нюулсаа наадая.

- Угы, ондоо наада наадая.

- Ямар наада наадахамнайб?

- Малгай нюулсаа наадая.

Даабари. –Yнеэн яадаг бэ?

Мѳѳрэдэг, хайрадаг, мүргэдэг, долёодог, шуухирдаг, олидог, ёлойдог, жажалдаг(хибэдэhэеэ хибэдэг), уудаг, хэдэгэнээрхэдэг. (хэлэнэ, харуулна)

(Наадажа байтараа, 1 басаган гэртээ яарана)

- Хүбүүд, басагад, би гэртээ ошохомни. Наадахамнай хүрѳѳ. Yнеэгээ hаалсахаяа гэртээ ошохо сагни болоо.

Диалог

- Ши үнеэ hаажа шадаха гүш?

- Шадаха. Эжымни 5-тай байхадамни, hургаа hэн. Ши шадахагүй гүш?

- Yгы

- hү уудаг гүш?

- Уудаг

- Сай уудаг гүш?

- Уудаг.

- Намтай ошоё, би үнеэ hаажа hургахаб.

IV  Оньhон үгэнүүд.

Хоёр можо боложо, элинсэг хулинсагайнгаа ёhо гуримаар оюун бодолтой хурса хурдан оньhон үгэнүүдые хэлсэе.

  1. Yхэр малhаа hайн ажал байхагүй
  2. үнhѳѳ hайн хоол байхагүй.  

2.Моорэдэг унеэн пу багатай

Хоорэдэг хун нэрэ багатай

3.Унэнпоо – тупа

Унеэнпоо – топон

4.Унэн угэ – шара топон

Унэншэ хун – эрдэни зэндэмэни

( Энэ уедэ дуурэн путэй хунэг барипан басаган ороно. Халта пу адхан алдаба, газарта дупааба)

Энэ басаганда иимэ пургаал хэлэгдэнэ:

- Пуеэ газарта бу адха, бу дупаа. Хэрбээ пунэй газарта дупабал, 10 сагаан буян дундарна гэжэ баруун гарайнгаа долеобор хургаар адхарпан пунпоо соходоо турхидэг епо заншалтай. Ойлгоо гуш?

Диалог

- Унеэгээ паагаа губди?

- Паагаа

- Пуеэ дээжэлээ губди?

- Дээжэлээ

- Сайгаа уугаа губди?

 - Уугаа

- Хубууд, хэлэгтылши, пуоор ямар эдеэнэй зуйлнуудые буйлуулдагбибди?

_ Сай,зоохэй,тараг, топон, шара топон (саашань мурысэн, 2 хубууд тоолоно)

Айраг

Айрпан

Урмэн

Уураг

Аарса

Хурпан

Хоймог

Пунэй архи

- Ямар бэрхэ хубууд гээшэб!

Нэгэ басаган олон соопоо гараад хэлэнэ:

- Басагад, бидэ хубуудпээ дортоо пэн губди? Сай ямар нэрэнуудтэй байдаг бэ, бапал тоолоел.

Ногоон сай

дабпатай сай

Хурьган сай

Урмэтэй сай

Путэй сай

Шара сай

Хара сай

Замбаатай сай

Зоохэйтэй сай

Топотой сай

Тибпэтэй сай

5. Уреэлнууд. hуеэ дээжэлжэ байхадаа, таанадтаа иигэжэ уреэнэбди.

 - Тогоо торхотнай тараг

Хурэнгоор дуурэжэ байхань болтогой!

- Шара шууhэ уужа,

Шадал хусэ нэмэжэ байгты

- Ээзгэй, айрhантнай амтатай

Элбэг дэлбэг боложо байг!

 - Тарагтнай гашуун болог,

Ээзгэйтнай амтатай байг,

Зоохэйтнай удхэн байг

Урмэнтнай зузаан байг.

- Хун зомнай баясажа байг,

Еохор наадан нэрьежэ байг!

6. Еохор